Verslag Leerhuis rondom Kerk en Ambt d.d. 24 juni 2008

Welkom

Joost Koopmans, pastor van de Boskapel heet als gastheer de 4gï,aanwezigen welkom. Hij
memoreert dat er op de eerste avond in de Gelderse regio over Kerk en Ambt en hoe verder?
(op 1 maart 2008) behoefte bleek aan toelichting op de brochure Kerk en Ambt. Vandaar dit
Leerhuis waarvoor we nu bij elkaar zijn. Ad Willems, een van de schrijvers van de brochure,
zal (met steun van Harrie Salemans, medeauteur van K + A) proberen het ontstaan en de
inhoud van de brochure te verduidelijken en vervolgens ingaan op nog levende vragen.

De toelichting door Ad Willems

Hij ervaart het als bemoedigend, dat er vanavond zoveel mensen gekomen zijn, dat er
überhaupt veel mensen met dit thema bezig blijken. Het is echter ontmoedigend dat het
kennelijk nog steeds nodig is om zoveel aandacht te besteden aan de inhoud van K +A.

Er zijn in het Nieuwe Testament weinig aanwijzingen over hoe het ambt er uit zou moeten
zien. Alleen Paulus schrijft er over in zijn brieven (vooral 1 Kor.9 en Ef. 2,20). Maar deze
bevatten geen duidelijke, uniforme benamingen voor de voorgangers in de plaatselijke
gemeenten noch hoe en door wie ze aangewezen werden. De huidige strikte richtlijnen zijn er
niet te vinden.

Bovendien zijn er veel ernstiger kwesties waar de kerk zich mee bezig zou moeten houden: de
toenemende secularisatie en hoe het heilige in deze zich steeds verder seculariserende wereld
een plek kan krijgen/behouden. Over wat ons ten diepste bezig houdt zou het nu in de kerken
moeten gaan; we zouden ons niet moeten verliezen in allerlei regels en voorschriften die
tenslotte slechts 'middel' zijn om de geloofsgemeenschap te vitaliseren.

De spreker wil twee kanten van K + A belichten: De achtergrond van K + A en De eigen aard
vanK+A.

De eigen aard van Kerk en Ambt:

De brochure is een cri de coeur, een hartenkreet om aan te geven dat het zo niet langer kan in
onze plaatselijke kerkgemeenschappen. Een roep om ruimte voor een eigen beleving van wat
ons ten diepste ter harte gaat en om mensen/voorgangers die verstaan wat het volk Gods
beweegt en die daarin een leidende inspirerende rol kunnen vervullen. Deze hartenkreet (geen
leerstellig stuk) is door de bisschoppen met paniek beantwoord: de opstandige Nederlandse
dominicanen werden veroordeeld en getracht werd hen het zwijgen op te leggen.

De achtergrond van Kerk en Ambt:

De dominicanen hadden zich met vele anderen tijdens en na het Tweede Vaticaanse Concilie
(1962-1965) en het Nederlands Pastoraal Concilie in Noordwijkerhout (1968-1970) sterk
gemaakt voor een vernieuwde kerk- en ambtsopvatting. Die kreeg geen ruimte, integendeel,
de benoemingen vanuit Rome blokkeerden nieuwe ontwikkelingen. Bij de dominicanen bleef
het een belangrijk streven: een kerk van onderop, met Gods Volk onderweg gaan omdat ze dat
verlangen bij veel gelovigen in hun parochies opmerkten.

Op ieder kapittel kwam het vanaf de jaren zeventig ter sprake als belangrijk onderwerp. In
2004 werd tenslotte een commissie benoemd die hiervan studie moest maken en een
standpunt moest formuleren inzake Kerk en Ambt (na 25 jaar een concreet besluit). In 2007
verscheen de brochure: na een uitgebreide interne discussie tussen voor- en tegenstanders
besloot men de bisschoppen niet tevoren op de hoogte te stellen van de publicatie: immers dan
zou zeker een embargo volgen en kon de brochure niet verschijnen.

Toen de bisschoppen de brochure ontvingen (tegelijk met alle priesters en past.werkenden)
zagen zij dit als een opstandig dominicaans geschrift dat een onmogelijke voorstelling van

zaken geeft. Zij stelden dat de dominicanen wijding van ambtsdragers niet nodig vinden (de
bisschoppen lazen kennelijk maar de helft van de zin: zie K +A pag. 17) en verweten hen dat er
niet de noodzakelijke communicatie geweest is over deze kwestie. Zij veroordeelden de
brochure scherp en verzochten dringend aan de generale overstesin Rome om in te grijpen. Dit
is gebeurd; de Nederlandse dominicanen werden ter verantwoording geroepen en kregen de
keus: ofwel intrekken van de tekst danwel een tegenschrift op gezag van de generaal
accepteren en verspreiden. Dit laatste is tenslotte gebeurd: de provinciale overste, de
schrijvers en het bestuur beseften dat zij geen andere keus hadden. Het 'tegenschrift' van
Hervé Legrand O.P. heeft tenslotte door zijn theologische argumentatie alleen maar meer
verwarring geschapen. En verzet: wereldwijd mobiliseren mensen zich om aandacht voor hun
kerkelijke nood en om het goed recht van eigentijdse beleving van hun geloof.

In Deventer, waar in november 2007 Mgr. De Korte in gesprek ging met twee van de auteurs
van K +A kwam het niet tot een discussie: mgr. de K. had 1 positieve opmerking over K +A (hij
deelde de zorg van de dominicanen) en 9 afwijzende punten: wat in de brochure stond kon
helemaal niet. De auteurs kwamen nauwelijks nog aan bod; de aanwezigen waren te vol van
vragen, verzet, onmacht en verdriet gericht op mgr. de K. zonder dat er enige ruimte kwam.
De laatste gaf, zij het alleen impliciet, toe dat bij vooroverleg de brochure niet had kunnen
verschijnen omdat de bisschoppen dit zouden hebben verboden.

De bisschoppenconferentie, die na een eerste scherpe veroordeling maandenlang zweeg, heeft
nu een antwoord geformuleerd dat weliswaar minder verketterend is naar de schrijvers en
Dominicanen maar dat toch duidelijk verklaart dat de inhoud van K + A tegen het geloof van
de RK Kerk is en dat de voorstellen zoals in K + A geformuleerd nu / nooit kunnen worden
gerealiseerd.

Het kerkbegrip

K + A probeert het kerkbegrip van het Tweede Vaticaans Concilie terug te veroveren, nadat de
Romeinse Curie en de bisschoppen probeerden het te verdonkeremanen.

De voor het Concilie ontworpen teksten over de kerk trokken de lijn van Trente en het Eerste
Vaticaans Concilie door: hoofdaandacht ging uit naar de hiërarchische organisatie van de
kerk. Na uitvoerig beraad werd dit ontwerp door de meerderheid van de missiebisschoppen
van de hand gewezen. Samen met een aantal goede theologen ontwierpen zij een ander tekst.
Begon het eerste ontwerp met deHiërarchie van waaruit de RK Kerk werd opgebouwd, in het
nieuwe voorstel was er een nieuwe indeling: 1 e hfdst. De Kerk als mysterie, 2^e hfdst. De Kerk
als volk Gods en 3^e hfdst. De kerk als hiërarchie. Dit nieuwe ontwerp werd met grote
meerderheid van stemmen aangenomen en later in de officiële constituties over de kerk
opgenomen. Het nieuwe inzicht dat het het volk Gods is waar het om gaat in de kerk en dat de
hiërarchie als middel gezien moet worden was een Copernicaanse omwenteling in de Kerk en
de theologie. Dat Volk Gods Onderweg heeft verschillende leden die elk met hun eigen gaven
samen het Lichaam van de kerk vormen, iedereen is daarbij op eigen manier nodig. "De
verschillende organen vormen samen het lichaam van Christus", aldus Paulus.

Na afloop van het concilie werd deze visie op de kerk weer zoveel mogelijk teruggedrongen.
De huidige Paus Benedictus, destijds hoofd van de Congregatie van de geloofsleer (Jozef
Ratzinger) heeft hierin grote invloed gehad. Hij beriep zich hierbij op het 1^e Vaticaans
Concilie en op het Concilie van Trente.

Enkele citaten

In de jaren voorafgaand aan K +A zijn er al talrijke geluiden en bijeenkomsten geweest die
dezelfde geest ademden als de huidige brochure.

Zo schreef de Vlaamse theoloog Kerkhofs al in 1976 over de schrijnende tragiek van jongere
en oudere gelovigen bij de onbuigzame starheid van de kerkelijke wetgeving.

In 1979 verscheen "Ambtenaar? Pastor? Profeet?" (Tijdschrift voor Theologie 1979,3),
verslag van een levendig congres in Nijmegen. Daarin beëindigde Jos Vollebergh zijn
gloedvol betoog aldus: "Ook Rome moet nog bevrijd worden, ten dele uit ons aller
verwachtingen, want een roep om bevrijding door en vanuit Rotihè ziet voorbij aan het feit dat
én Rome én wij zelf altijd onze eigen ketenen smeden. Vrijheid moet niet alleen gegeven maar
ook genomen worden. Wie zich niet vrij genoeg voelt om ruimte te eisen en te nemen is de
vrijheid uiteindelijk niet waard."

En nu?

We moeten ervoor vechten dat we het recht en de mogelijkheden houden om samen als
geloofsgemeenschap op te trekken, samen te vieren. Met elkaar uit wisselen, elkaar inspireren
in wat ons bezielt, wat ons beweegt en gaande houdt. Elkaar bemoedigen, ongeacht de
leeftijd, op de plaats waar wij staan met elk onze eigen (charismatische) gaven om samen de
plaatselijke kerk voort te zetten / gaande te houden.

Vragen

1. Kwestie: in de jongste brief van de bisschoppen over de Eucharistie wordt niet het
maaltijdkarakter beklemtoond maar krijgt het offerkarakter alle accent: is dat vanwege het
veilig stellen van de hiërarchie? (zie pag.27-28)

Antwoord: Het lijkt er wel op. Het maaltijdkarakter van de Eucharistie wordt verzwegen
omdat daarin aan de centrale plaats van de klassieke priester afbreuk wordt gedaan. In de
vroegchristelijke kerk is er nog geen sprake van de "priester"als gewijde ambtsdrager in de
kerkgemeenschap. In de brieven van Paulus is er sprake van de oudste - de episcopé - de
leider. In de loop van de tijd ontwikkelen zich gewoonten en ambten die weer later in de tijd
in zg. canonieke geschriften werden vastgelegd. In deze canonieke geschriften is voor het
eerst sprake van een offer om aan te geven dat de maaltijden die in de gemeenten worden
gehouden niet zomaar maaltijden zijn: het zijn gedachtenismaaltijden die uit willen drukken
wat Jezus aan de apostelen opdroeg: "Doet dit tot gedachtenis aan mij". "Tot gedachtenis aan
Hem" vierden ze maaltijd en ontstonden gemeenschappen. "Wat ik jullie gedaan heb, moeten
jullie ook aan elkaar doen". Jezus gaf zijn leven voor waar hij voor stond: het opkomen voor
de armen en de verstotenen, tegen de gevestigde orde in. Hij wist dat hem dat zijn kop zou
kunnen kosten maar was bereid die consequenties te nemen. Het werd zijn dood. Jezus hield
zijn volgelingen voor elkaars dienaar te worden en maaltijd te vieren tot gedachtenis aan hem
(en waar hij voor stond). Die gedachtenismaaltijd herinnert aan Jezus inzet tot de dood. Dat is
waar het ook heden ten dage nog om gaat bij de Eucharistie, maaltijd ter gedachtenis aan
Jezus inzet ten dode toe.

In de brief van de bisschoppen waarin het maaltijdkarakter ter zijde geschoven wordt kan men
dit begrijpen als een zorg om de aparte positie van de hiërarchie veilig te stellen.

2. Kwestie: in K + A kan men een zeker dualisme ervaren: van de ene kant wordt een wijding
door de bisschop verlangd, van de andere kant zeggen de schrijvers ook zonder die wijding te
kunnen. In het licht van de zojuist verschenen brief van de bisschoppen over de Eucharistie
als offer en de priester als noodzakelijke bedienaar is des te klemmender de vraag: waarom en
waartoe zouden 'mensen uit het volk gekozen' nog de zegen van de bisschop vragen?
Antwoord: in de brief van de bisschoppen is sprake van de klassieke ambtsopvatting. Maar
deze opvatting grijpt (zoals al eerder gezegd) niet terug op de vroegchristelijke traditie. De
eerste christenen hadden in hun gemeenschappen een bedienaar / minister / voorganger. De
'voorganger' gaat niet alleen voor in de maaltijd maar hij heeft meer taken: hij is ook degene
die de leiding heeft, afspraken maakt. Deze voorganger in de gemeente heeft dus een brede
taak, dat kan niet iedereen zomaar doen (hoewel in principe dit ambt voor eenieder open
staat). Zo iemand wordt met zorg gekozen op grond van zijn kwaliteiten, zoals al eerder

gezegd: "eenieder met eigen gaven vormen zij allen tezamen één lichaam". Belangrijk daarbij
is aan te sluiten bij de apostolische successie: door handoplegging en zegening wordt de
voorganger geplaatst in de opvolging van de apostelen: het is als het ware een inordening in
de rij vanaf het allereerste begin van het christendom. Deze hanaoplegging/zegening is een
werkzaam teken en dus sacrament.

3. Kwestie: het Tweede Vaticaans Concilie ligt al weer 45 jaar achter ons. Ondertussen heeft
meer dan 90 % van de gelovigen de kerk verlaten. Krampachtig houdt men de oude structuur
vast. Maar wij zijn toch niet afhankelijk van dit instituut?

Antwoord: het stichtingswoord van de kerk is niet: "Gij zijt Petrus en op deze steenrots zal ik
de kerk bouwen" maar Handelingen 4,20: "wij kunnen niet zwijgen over wat we gehoord en
gezien hebben ... " Maar we kunnen de gemeenschap en de structuur niet helemaal uit elkaar
trekken, een zekere structuur blijft nodig. Van de ander kant: de voorganger moet niet alleen
functionaris zijn maar ook getuigenis afleggen: voorganger is een werkwoord.

V óór het 2^e Vatic. Concilie diende de priester de sacramenten toe, na het concilie viert de
gemeenschap samen het sacrament. "Dit is mijn lichaam ... ": dat is ook mijn lichaam ....

Als men roept dat er meer jongeren bij moeten komen dient men zich te realiseren dat hetgene
waar wij het nu over hebben voor veel jongeren abakadabra is ... dit heeft niets met hun wereld
te maken. Mogelijk raken jongeren weer geïnteresseerd als we de idealen van K + A kunnen
realiseren, als we kunnen laten zien dat wij samen de kerk zijn.

4. Kwestie: angst voor een schisma?

Antwoord: de historie leert ons dat we daar niet zo bang voor hoeven te zijn. Ook van
schisma' s kunnen we leren temeer omdat wij zelf ons niet van de gemeenschap afzonderen.
De H. Geest waait waar hij wil en werkt ook nu.door.

5. Kwestie: wat leveren de Wereldjongerendagen op?

Antwoord: Fascinatie voor de kerk als piramide met veel uiterlijk vertoon: dat vinden
jongeren soms interessant. Maar of dat een blijvende band met de kerk oplevert?

6. Kwestie: wat doet het jullie dat je als kwajongens wordt weggezet door de bisschoppen?
Antwoord: ik was wel gepikeerd maar had eerlijk gezegd niet anders verwacht van de
bisschoppen. De generale overste: dat is wel pijnlijk maar deze man staat voor de hele orde,
wereldwijd, en dan kun je het wel begrijpen. Het Nederlandse dominicaanse bestuur denkt als
de schrijvers en staat achter de brochure. Het vertrouwen in de Nederlandse provincie is op
geen enkele manier geschaad; het vertrouwen in de wereldwijde orde heeft een licht deukje
opgelopen.

Opmerking: vrijheid ben je niet waard, als je hem zelf niet neemt. Wij nemen die vrijheid: zo
kunnen we onze vitaliteit behouden.

Enkele mededelingen tot slot

- rk-kerkplein.org is een zeer behartenswaardige web site voor hen die begaan zijn met de
ontwikkelingen in de Nederlandse kerkgemeenschappen.

- op 13 juni 2008 was er een bijeenkomst rondom K+A in Amsterdam: de daar gehouden
lezingen van Mirjam Wolthuis en Gerard Zuidberg zijn beschikbaar.

- op 6 september komen we als Gelderse regio weer bij elkaar rond K + A in de Boskapel. Dan
kunnen we onze ervaringen weer uitwisselen. Een uitnodiging evenals verslag van het
leerhuis krijgt U toegestuurd,