Geef ons heden ons dagelijks brood

In de liturgie wordt naast het eucharistisch brood (communie) soms Turks brood, stokbrood, of thuis
gebakken brood gedeeld. Dat roept vragen op. Sommigen vinden het verwarrend, anderen verrijkend.
Daarom een korte beschouwing ter verheldering.

Een stukje geschiedenis

In de eucharistie is er vaak één grote hostie, die de priester gebuikt om het heilig brood te tonen na de
consecratie en te breken voorafgaand aan de communie, de gelovigen ontvangen bij de communie een
kleine hostie.

De eerste christenen hebben in de eucharistie het brood gebruikt, dat voor handen was. Ook al wordt er al
spoedig een onderscheid gemaakt tussen de gezamenlijke maaltijd en de rituele viering met offerkarakter
en zegengebed, toch wordt tot het jaar 1000 het ongedesemde brood gebruikt, dat ook thuis op tafel staat
voor de maaltijd. De christenen brengen zelf brood en wijn mee. Zij geven dat afvoor de viering of
dragen het aan bij het klaarmaken van de tafel. Slechts een deel van het meegebrachte brood wordt
gebruikt. Wat overblijft krijgt een diaconale bestemming. Het naar voren brengen van de gaven wordt
gezien als een symbolische handeling: een offergang uit dank en uiting van bereidheid tot deelname aan
het offer van Christus. Dat is overigens ook nu nog de betekenis van de collecte, die een diaconaal doel
dient en op de tafel geplaatst wordt als gave van de gemeenschap.

In de eucharistie gaat het om de lofprijzing van God én persoonlijk en gezamenlijk gericht worden op
God, door het gedenken van Jezus Christus en het bidden om de Geest over de gaven en de gemeenschap.
Er wordt gelezen uit de Schriften, er wordt gebeden en gezongen. De presbyter (later: bisschop en
priester) spreekt over het brood en de beker de dankzegging, breekt het brood en deelt het met de
aanwezige gelovigen. Dat dankgebed is geleidelijk uitgegroeid tot het eucharistisch gebed.

In de oude liturgie is het breken van het brood heel belangrijk. Het herinnert aan Jezus, die zichzelf heeft
gegeven ten einde toe. Begeleidende zang bij het breken van het brood is het 'Agnus Dei: zie het lam
Gods, dat wegneemt de zonden der wereld.'

Voor de eerste gelovigen is deelname aan de communie het hoogtepunt van de eucharistie. Dat is het
moment van éénwording met Christus. Daarom wordt bij het delen van het brood dikwijls de wens
uitgesproken: Lichaam van Christus. Augustinus heeft van die wens gezegd: 'Ontvang wat je bent, wordt
watje ontvangt: Lichaam van Christus'. Het is de wens dat wij één worden met Hem en samen zijn
gemeenschap vormen.

Gaandeweg in de geschiedenis komt er een grotere afstand tussen God en Christus in zijn majesteit én de
mens in zijn zondige kleinheid. Dat heeft zijn weerslag op de beleving van de eucharistie en de communie
in het bijzonder: het gezegende brood wordt als steeds heiliger en verhevener beleefd en het brood wordt
bijna onaanraakbaar. De gelovigen gaan uit eerbied voor het heilige brood minder vaak ter communie of
zien daar helemaal van af en nemen geestelijk deel aan de communie. Voordat men deelneemt aan de
sacramentele communie, maar ook voor de geestelijke communie bereidt men zich voor door
boetedoening en biecht, om zuiver te naderen tot het 'allerheiligste'. Het aanvankelijke brood wordt
teruggebracht tot een kleine hostie die met veel eerbied en heiligheid wordt omgeven.

liturgische vernieuwing

Aan het begin van de twintigste eeuw ontstaat de liturgische beweging. Paus Pius X houdt in 1903 een
sterk pleidooi voor de actieve deelname van de gelovigen aan de liturgie en weer deel te nemen aan de
sacramentele communie. Vanaf 1910 wordt de kindercommunie ingesteld en worden kinderen van
ongeveer zeven jaar geacht te kunnen meedoen aan de eucharistie. Pius X vindt participatie belangrijker
dan het volle besef van het mysterie van de eucharistie. Hij weet dat je je hele leven nodig hebt om het
mysterie van de eucharistie in zijn diepte te verstaan en te groeien naar de éénwording met Christus.

In de jaren na het Tweede Vaticaans Concilie komt de liturgische vernieuwing in een stroomversnelling.
Er ontstaat ruimte voor volkstaal, eigen gezangen, deelname aan de communie door het gezegende brood
op de hand te ontvangen. Het samen maaltijd houden rond de Tafel van de Heer krijgt een tijdlang meer
aandacht dan het offerkarakter van de eucharistie. Tegelijk is er een ontwikkeling de maatschappelijke
betekenis van de eucharistie serieus te nemen: leven, avondmaal en kruisdood van Jezus zijn